Wat gebeurt er als we niet alleen naar gedrag en eerdere ervaringen kijken, maar ook onze biologie als uitgangspunt nemen? Door stofwisseling als een biologische invalshoek op gedrag te onderzoeken, ontstaat een ander perspectief op mentale en fysieke uitdagingen.
In het boek ‘Brain Energy’ brengt Christopher Palmer wetenschappelijk onderzoek bijeen naar de relatie tussen stofwisseling, hersenfunctie en psychische stoornissen. Hij betoogt dat verstoringen in de stofwisseling een rol kunnen spelen bij psychische stoornissen en verband houden met fysieke ziektes als hart- en vaatziekten, diabetes type 2 en neurologische ziektes als de ziekte van Alzheimer en epilepsie.
“Volgens Palmer kunnen veel psychische stoornissen en fysieke ziektes een gemeenschappelijk metabool pad hebben.”
Je stofwisseling is het geheel van chemische processen dat in je lichaam plaatsvindt om voedsel en andere stoffen om te zetten in energie en bouwstoffen die je nodig hebt om te leven, groeien, herstellen en functioneren. Dit proces speelt een cruciale rol in zowel onze fysieke als mentale gezondheid. Verstoringen in de energieproductie en andere cellulaire processen kunnen het functioneren van cellen beïnvloeden. Ook omgevingsfactoren kunnen daarop van invloed zijn.
Volgens Palmer kunnen veel psychische stoornissen en fysieke ziektes een gemeenschappelijk metabool pad hebben. De factoren die daaraan bijdragen kunnen verschillen. Wat een eenvoudige, logische en revolutionaire gedachte tegelijkertijd. Het riep bij mij allerlei vragen op.
Wat gebeurt er daarvoor? Wat gebeurt er als de energietoevoer niet goed is? Als we giftige stoffen binnenkrijgen, een virus of infectie ons lichaam binnendringt? Wat gebeurt er met onze lichamelijke en geestelijke functies als onze cellen niet optimaal functioneren? En wat gebeurt er dan in onze hersenen en in ons zenuwstelsel? En welk effect heeft dat op onze manier van waarnemen, voelen, denken en handelen in deze wereld? Welke factoren – naast onze ervaringen – hebben invloed op ons gedrag?
We komen nu bij een van de belangrijkste uitgangspunten van deze verhalenserie. In plaats van eerder opgedane ervaringen waar vaardigheden, overtuigingen, identiteit, betekenis et cetera een rol spelen, gebruik ik onze stofwisseling als een extra biologische invalshoek op ons gedrag. En door naar dat proces te kijken en de factoren die daar invloed op hebben, ontstaat er een nieuw spectrum van oorzaak en gevolg.
Als je van een afstand naar deze gedachte kijkt dan klinkt dat heel logisch. We hebben hormonen, neurotransmitters, enzymen, lipiden et cetera die zorgen dat we normaal functioneren. Ze zorgen dat ons hart klopt, ons spijsverteringskanaal werkt, ons bloed wordt gezuiverd et cetera. Het is veelal een automatisch proces dat autonoom buiten ons bewustzijn wordt aangestuurd. Het zorgt er ook voor dat we voelen, nadenken en bewegen. En niet alleen eerder opgedane ervaringen, liefde, zingeving en betekenis zijn bronnen van onze reactie. Er spelen nog 8 grote factoren een significante rol. Dat geeft een veel holistischer maar ook veel completer én tegelijkertijd complexer beeld.
In het inleidende stuk sprak ik over de balans tussen gezond en ongezond. We hebben allemaal een gezond en een ongezond deel in ons. Op dit moment bestrijdt je lichaam met kleine ontstekingen allerlei ongezonde elementen in je lichaam. En ik betoogde dat gezondheid een fysieke en geestelijke component heeft. En dat het lichaam pijn heeft uitgevonden om te vertellen als er iets aan de hand is.
De instinctieve beweging van het lichaam is om pijn te bestrijden en dreigende pijn uit de weg te gaan. Op die manier worden we vitaal en blijven we gezond. En het essentiële proces dat aan die bestrijding ten grondslag ligt, is onze stofwisseling. Het heeft een effect op ons hart, onze spijsvertering, maar ook op onze hersenen. Het stuurt ook ons gedrag – dat bestaat uit een combinatie van denken, voelen, lichamelijke sensaties als zweten, misselijkheid, vermoeidheid, spierspanning, een hoge hartslag en onze manier van handelen – aan.
Gedrag is een gevolg op een gedachte, een lichamelijke sensatie of gevoel. Vaak aangestuurd door een reactie op onze omgeving. We reageren op een instinctieve, automatische en routinematige manier. Door naar eerdere ervaringen te kijken vergroot je het bewustzijn van een cliënt in een coaching en therapie of een deelnemer aan een training. We stellen dan eerdere ervaringen en de reactie daarop centraal. Door meer bewustzijn, kennis en/of een lerende ervaring, kun je problemen, uitdagingen en zelfs trauma dragelijker maken en soms zelfs helen. Maar wat gebeurt er als we een biologisch proces als metabolisme centraal stellen?
“‘Dat je je zo goed kunt voelen’, zei ik de hele tijd. Wat een rust, ruimte, plezier en betekenis. En wat een helderheid.”
Door je metabolisme als uitgangspunt te nemen kreeg ik – naast eerder opgedane ervaringen in relatie tot mijn omgeving in het verleden – beter zicht op de disfunctionele invloed van de omgeving in het hier en nu op mij. Ik zag ook dat die factoren een vuurtje onder mijn mentale uitdagingen plaatsten. Ze werden groter. Iets futiel werd een stevig vuur.
Ik vond vrij snel de motivatie om elementen in mijn leven te veranderen. En ik wist werkelijk niet wat we overkwam. “Dat je je zo goed kunt voelen”, zei ik de hele tijd. Wat een rust, ruimte, plezier en betekenis. En wat een helderheid. Al dat persoonlijke werk van de afgelopen decennia viel op ontzettend rijke grond. Ik maakte een sprong in mijn gezondheid. Het creëerde een heldere staat van zijn met een krachtige stabiele energie.
Leidde ik dan zo ongezond leven? In mijn beleving niet. Ik at veel groenten, weinig vlees, geen suiker en nauwelijks alcohol. En ik zwom bijna elke dag een kilometer, fietste regelmatig en liep een keer per week hard. En elke vrijdag zat ik bij mijn favoriete yogales. En ik ervaar nauwelijks stress. En toch gebeurde er iets bijzonders toen ik een aantal kleine maar significante wijziging in mijn leven aanbracht.
Als we naar persoonlijke ontwikkeling kijken dan kijken we vaak naar je gedragspatroon. Hoe kan ik rustiger worden, hoe kan ik beter mijn grenzen stellen, hoe ervaar ik meer verbinding, hoe ga ik om met – vroegkinderlijk – trauma et cetera. In coaching, therapie en training krijg je dan een lerende ervaring om het op een andere manier te doen. Je leert iets nieuws. Iets uit het onbewuste wordt naar het bewuste gehaald. En je gaat vervolgens oefenen. Door meer bewustzijn, die kennis en/of een lerende ervaring, kun je een klacht, probleem, uitdaging, trauma dragelijker maken en vaak zelfs helen. Logisch, adequaat, krachtig en als je veel oefent dan verandert je leven op een significante en betekenisvolle manier.
Soms reizen we naar het verleden om opgelopen en onopgelost trauma te onderzoeken. Wat destijds een normale reactie was op een abnormale situatie of gebeurtenis in je leven, neem je vaak je hele leven mee en zorgt later vaak voor problemen. Door meer bewustzijn te krijgen en veelal lichaamsgericht te werken, kun je vaak een helende beweging maken waarmee je de disfunctionaliteit kunt verminderen of zelfs helemaal helen.
“Als we stofwisseling als uitgangspunt nemen, kantelt het perspectief. Dat is mijn lerende ervaring van deze zomer. Er komt een hele reeks van elementen tevoorschijn die invloed hebben op die persoonlijke ontwikkelingsprocessen.”
Als we stofwisseling als uitgangspunt nemen, kantelt het perspectief. Dat is mijn lerende ervaring van deze zomer. Er komt een hele reeks van elementen tevoorschijn die invloed hebben op die persoonlijke ontwikkelingsprocessen. Je ziet hoe problemen en uitdagingen – door elementen die we vaak buiten beschouwing laten of minder aandacht geven – worden vergroot. Inderdaad hebben we die ervaringen in ons verleden inclusief mogelijk trauma, hoe we daar destijds op reageerden en welke behandeling of lerende ervaring we nodig hebben om dat te helen of om er beter mee om te leren gaan.
Maar er zijn andere elementen die ons gedrag ook stevig beïnvloeden. Sterker, je ziet mogelijk ook bronnen die ons lichaam structureel of tijdelijk niet goed mentaal of fysiek laten functioneren. En je krijgt zicht op de elementen die je bestaande uitdagingen vergroten. En in die beweging zie je ook de andere kant. Je ziet hoe minder effectief gedrag gedempt kan worden.
Het mooie is namelijk dat je tegelijkertijd ook zicht krijgt op nieuwe – of een combinatie van – interventies die kunnen helpen bij herstel en/of je leven veel comfortabeler kunnen maken. Simpele en kleine veranderingen die effectief en krachtig kunnen werken als ik de verhalen lees en mijn eigen ervaring als uitgangspunt neem. Mijn overtuiging is inmiddels dat juist die combinatie van interventies je problemen en uitdagingen sneller en effectiever kan reduceren en soms zelfs oplossen. Ik merkte dat als ik de stofwisseling als uitgangspunt nam, ik beter zicht kreeg op mogelijkheden om mezelf en anderen te ontwikkelen.
Laat ik wat voorbeelden geven. Als je veel ontstekingen in je lichaam hebt, je minder weerbaar bent, geeft dat ook vaak geestelijke problemen die je bestaande uitdagingen vergroten. Als je slecht slaapt dan heeft dat invloed op je stofwisseling en daarmee je gedrag. En denk eens aan vrouwen die menstrueren of in de overgang zijn. Deze gebeurtenissen hebben een significante invloed op je stofwisseling en geven vaak fysieke én mentale uitdagingen. Maar misschien wel een van de meest verstorende patronen in onze samenleving is ons eet- en drinkpatroon. We eten ons letterlijk mentaal en fysiek ziek.
Toen ik die verbanden gedetailleerde en nauwkeuriger begon te leggen, snapte ik nog beter waarom we worden overvallen door een mentale en fysieke ziektegolf. We hebben allemaal wel eens een uitdaging in ons leven. Als we worden ontslagen, onze relatie uitgaat of een naaste van ons wordt ziek of overlijdt. Dat is normaal. Dat hoort bij het leven. We hebben iets meer pijn en je zou kunnen zeggen dat het ongezonde deel in jou groter wordt. Die pijn dient te worden geheeld. Maar de cijfers over ziekte en mentale problemen van nu zijn extreem hoog, stijgen sterk en de uitdagingen zijn niet tijdelijk en lijken veelal structureel van aard.
Ter illustratie: 1,2 miljoen mensen in Nederland slikt antidepressiva. Ongekend. Antidepressiva kunnen klachten verminderen en zijn voor sommige mensen een belangrijk onderdeel van de behandeling. Daarnaast kunnen psychologische, sociale en leefstijlfactoren aandacht vragen. Daarnaast hebben 1,6 miljoen mensen stress- en burn-outverschijnselen en lijden 1,5 miljoen mensen aan niet-realistische angsten. Onze maatschappij maakt ons ziek en we weten er niet goed mee om te gaan. Ik zag afgelopen zomer ook beter hoe lastig het is om daaruit te stappen omdat ik de onderliggende mentale en fysieke processen beter begrijp.
Wat is nu de oorzaak van deze problemen? Alles bestaat namelijk uit oorzaak en gevolg. Bij een mens geldt – net als bij elk ander zoogdier – dat ons gedrag in grote mate wordt bepaald door onze omgeving. Als we zieker zijn dan een aantal jaar geleden, is het relevant te onderzoeken welke veranderingen in onze omgeving, leefstijl en andere factoren daaraan bijdragen.
“Ik zag ook dat die factoren een vuurtje onder mijn mentale uitdagingen plaatsten. Ze werden groter. Iets futiel werd een stevig vuur.”
9,9 miljoen Nederlanders hebben een chronische aandoening. En dat gaat de komende jaren stijgen naar 11,4 miljoen. En als we kijken naar psychische stoornissen dan zijn de zorgen wellicht nog groter. Een periodiek onderzoek naar het geestelijk welzijn van de Nederlandse bevolking laat zien dat het percentage volwassenen van 18 tot 64 jaar met een DSM-IV psychische aandoening in de voorafgaande twaalf maanden steeg van 17,4% in 2007–2009 naar 26,1% in 2019–2022. Stemmingsstoornissen stegen in dezelfde periode van 6,0% naar 10,8%. Het is geen op zichzelf staand feit. Ook elders in de westerse wereld zien we een vergelijkbare ontwikkeling. De grote vraag is welke veranderingen in onze omgeving, leefstijl en samenleving daar een rol in spelen.
De eerste stap is om goed te begrijpen dat ons stofwisselingssysteem zich constant aan de omgeving aanpast. Een simpel voorbeeld is stress. Ik gebruikte het al eerder. Als je in een stressvolle situatie terechtkomt, activeert je lichaam een stressrespons. Onder meer adrenaline, noradrenaline en cortisol spelen daarin een rol en er wordt extra energie beschikbaar gemaakt. Het zorgt dat je in een alerte staat van zijn komt. Het lichaam is daarmee een zeer flexibel systeem dat op zijn omgeving reageert.
“Ziekte ontstaat dus onder andere doordat een ongezonde omgeving – in het hier en nu én in ons verleden – en de daarbij behorende factoren te veel vat op ons systeem krijgt.”
Ziekte ontstaat dus onder andere doordat een ongezonde omgeving – in het hier en nu én in ons verleden – en de daarbij behorende factoren te veel vat op ons systeem krijgt. Chronische stress kan het risico op verschillende psychische en lichamelijke gezondheidsproblemen verhogen. Illustratief is ook een griepepidemie waarbij het aanwezige influenzavirus een golf van zieke mensen veroorzaakt. Na enige tijd ebt die weer weg. Als er meer mentale problemen zijn in de samenleving, is het daarom relevant om ook naar veranderingen in onze omgeving te kijken.
Laten we teruggaan naar het biologische proces. We hebben in deze maatschappij een uitdaging: allerlei factoren in onze omgeving kunnen biologische processen ontregelen. Daardoor functioneren we minder goed en kunnen kleine klachten uiteindelijk uitgroeien tot grotere problemen. Aanhoudende angstige, onzekere en neerslachtige gevoelens kunnen signalen zijn dat er iets structureler uit balans raakt.
Een slechte levensstijl met de daarbij behorende stofwisseling zorgt ervoor dat minder effectieve elementen in je gedrag kunnen verergeren. Andersom kan een gezonde levensstijl klachten verminderen, zoals ook in ‘Brain Energy’ wordt onderzocht en beschreven. Soms kan leefstijl een belangrijke bijdragende factor zijn aan je uitdagingen. Dat wist je misschien al, maar nu kun je nog sterker en gedetailleerder de relaties leggen. En ik vermoed dat een aantal van die factoren in het onbewuste zitten.
Door naar je stofwisseling te kijken, krijg je niet alleen zicht op mogelijke oorzaken van je problemen, maar ook op mogelijkheden om iets te veranderen. Veel factoren die je stofwisseling beïnvloeden – zoals slaap, beweging en voeding – heb je voor een deel zelf in de hand. Andere factoren, zoals genetische kwetsbaarheid of de gevolgen van zwaar trauma, kun je niet zomaar wegnemen. Maar weet dat we ongelofelijk veerkrachtig zijn en ontzettend veel kunnen leren.
Stel je hebt een loopneus en een zere keel. Dat betekent dat je je niet helemaal lekker voelt. Misschien heb je ook hoofdpijn, voel je je geestelijk niet optimaal en heb je een gevoel van vermoeidheid over je heen. Wat is nu de oorzaak? Wat maakt je nu ziek?
In dergelijke gevallen geldt de wet van Ockham. Dat betekent dat de eenvoudigste verklaring vaak ook de meest logische is. Dus de hoofdpijn wordt niet door het ene element veroorzaakt en je zere keel door een ander element. Vaak is er een grondoorzaak die beide symptomen geeft. Maar wat is dat dan? Je kunt een griepvirus hebben opgelopen, maar voor hetzelfde geld zitten er pollen in de lucht waardoor je een allergische reactie krijgt. Twee verschillende oorzaken met vergelijkbare symptomen.
In beide gevallen speelt een ontstekingsreactie een rol. Het lichaam reageert zowel op een infectie als op een allergische prikkel met ontstekingsprocessen. Dat is een gezonde reactie. Je hebt de neiging om minder te bewegen waardoor het lichaam zich bezig kan houden met het bestrijden van de indringer. De juiste stoffen worden vervolgens naar de getroffen gebieden gedirigeerd om het probleem op te lossen.
Die ontsteking is een reactie die door verschillende oorzaken kan worden getriggerd, maar het geeft wel dezelfde symptomen. Als je je bewust bent wat in jouw omgeving die ontsteking heeft veroorzaakt, ben je veel dichter bij een oplossing. In geval van griep geef je een neusspray, wellicht wat paracetamol of ibuprofen. En bij een allergie kun je bijvoorbeeld kijken naar antihistaminica.
Een belangrijk punt is dat een ontsteking bij sommige mensen nauwelijks waarneembaar is. Zij functioneren goed doordat ze gezond en veerkrachtig zijn en een sterk afweersysteem hebben. Maar bij andere mensen kan dezelfde ontsteking levensbedreigend zijn omdat ze astma of een slechte conditie hebben of broos en oud zijn.
Het betekent dat als je geen sterk afweermechanisme hebt of je hebt al een verstoring in je lichaam, het risico om iets anders te krijgen vaak groter is dan als je helemaal gezond bent. Je lichaam is al in de weer om de strijd aan te gaan met iets en als er dan iets bijkomt dan dient het op twee fronten te strijden.
De conclusie die we dan kunnen trekken is dat een simpele ontsteking – afhankelijk van de staat van zijn van iemand – dan ook verschillende symptomen kan veroorzaken. En dat de ernst van die symptomen verschilt van mens tot mens afhankelijk van zijn genetische aanleg, het onderhoud van zijn lichaam, zijn leeftijd et cetera. Sommige mensen zijn nooit ziek. Andere mensen worden door elke griepepidemie geveld. Dit noemen ze heterogeniteit: een ziekte kan verschillende gevolgen hebben op iemand functioneren omdat ieder persoon anders in elkaar zit. Mede gebaseerd op zijn genetische kaart en ervaringen.
Een ander feit is dat als je iets onder de leden hebt, je vatbaarder bent voor andere ziekten. Dus als je wat gestrest bent, de laatste weken wat slecht hebt gegeten, je je psychisch niet zo lekker voelt en je niet veel hebt bewogen, dan gaat je weerstand omlaag en heeft een virus eerder de kans om binnen te dringen en schade aan te richten. En als je bijvoorbeeld een griep hebt, wordt de kans op een longontsteking groter. Dat is een logisch en statistisch feit. Als je twee of meer ziektes of stoornissen tegelijkertijd hebt, spreekt men van comorbiditeit.
Veel ziektes hebben verbanden met andere ziektes. Bij een bidirectionele relatie kunnen twee aandoeningen elkaar wederzijds beïnvloeden of elkaars risico verhogen.
In ‘Brain Energy’ werkt Palmer de hypothese uit dat metabole ontregeling een gedeeld mechanisme kan zijn bij verschillende psychische stoornissen. Hij beschrijft daarbij mogelijke biologische overlap tussen onder meer bipolaire stoornis, schizofrenie en schizoaffectieve stoornis. Dat betekent niet dat het dezelfde ziekte is.
Het verontrustende is dat je niet alleen twee psychische stoornissen – een angststoornis en een depressieve stoornis – kunt hebben, maar dat een psychische stoornis vaak hand in hand gaat met andere neurologische en fysiologische ziektes, zoals obesitas, diabetes, hart- en vaatziekten, de ziekte van Alzheimer en epilepsie. Die overlap laat zien dat metabole processen zowel met psychische als fysieke problemen kunnen samenhangen.
Het betekent dat als je een psychische stoornis hebt, je ook een grotere kans hebt op die fysieke ziektes. Mensen met een depressie hebben een verhoogde kans op een hartziekte, maar mensen met een hartziekte hebben een hoge kans op een depressie. En die kans neemt toe naarmate je ouder wordt doordat de ziekmakende processen – die daaraan ten grondslag liggen – zich langzaam in je lichaam opbouwen.
Je krijgt deze problemen afhankelijk van je genetische kaart, je sociale en psychologische factoren, je ervaringen in het verleden et cetera. De vraag is dus hoe jouw staat van zijn door je omgeving wordt aangeraakt? Hoe ontvouwen de signalen uit je omgeving zich in jouw lichaam? Een gezonde omgeving werkt beschermend. Maar als een omgeving langdurig ziekmakend is, vergroot dat de kans dat er mentale of fysieke problemen ontstaan. Kortom: die stofwisseling in relatie tot je omgeving is cruciaal om je gezondheid te begrijpen. Intrigerende gedachte is het niet.
Heterogeniteit (de soorten en mate van symptomen), comorbiditeit (meerdere stoornissen) en bi-directionele relaties (de relaties tussen en de beïnvloeding van ziektes) zoals ik bij de metafoor over allergie en griep uitlegde, spelen daarbij een grote rol. Mensen hebben vaak tegelijkertijd meerdere ziektes waarin de symptomen in mate en heftigheid van mens tot mens verschillen. En die ziektes beïnvloeden elkaar en hebben daarmee onderlinge verbanden. Geen wonder dat het zo verschrikkelijk complex is.
En de vraag die nu naar boven komt is natuurlijk hoe dat gemeenschappelijke pad van een stofwisselingsprobleem er nu in ons dagelijks leven uitziet. Wat zijn de oorzaken van dit metabole probleem? Welk effect heeft dat op de korte termijn? En welk effect heeft dat op de lange termijn? En zijn er nu processen aan de gang die over tien of twintig jaar bij jou en mij ziekte en stoornissen gaan veroorzaken? En heb ik nu misschien al iets onder de leden?
Hoe herken ik dat ik risico loop? Hoe weet ik of ik een stofwisselingsprobleem heb? En waar ben ik dan op dat ziekmakende pad? En welke effecten voel ik nu? Het bijzondere is dat je een stofwisselingsprobleem vrij objectief kunt meten. Als drie of meer van de volgende kenmerken buiten de geldende grenswaarden vallen, voldoe je aan de criteria voor metabool syndroom. In het thema ‘Voeding’ duiken we daar verder op in:
1. Verhoogde bloeddruk
2. Te hoge bloedsuikerwaarden
3. Overtollig vet rond je taille
4. Hoge triglyceridenwaarden
5. Een laag HDL-cholesterolgehalte
Metabool syndroom verhoogt het risico op diabetes type 2 en hart- en vaatziekten. Daarnaast zijn er verbanden met verschillende andere aandoeningen, maar die relaties zijn complexer. In het thema ‘Onbeheerst’ duiken we daar verder op in. Maar ik vraag het je nu nog een keer. Begrijp je nu ook waarom ik stofwisseling als een mogelijke bijdragende factor bij geestelijke klachten onderzoek en waarom metabole problemen samenhangen met verschillende fysieke en neurologische aandoeningen?
“Een stofwisselingsprobleem kan je energie verminderen en verandering een stuk moeilijker maken.”
In het verleden zou ik zeggen: “Niet zeuren, daar kun je wat aan doen.” Minder alcohol, minder snoepen, wat gezonder eten et cetera. En daarnaast kun je wat minder aan je computer zitten en je mobiele telefoon gebruiken. Gewoon even wat meer gaan wandelen en sporten. En als je de energie daarvoor niet kunt opbrengen dan is dat een gebrek aan discipline.
En hier gaat het dus goed fout. Waarom lukt het grote delen van de bevolking niet om die discipline op te brengen? Zijn we luier geworden? Nee, dat is niet het geval. Een stofwisselingsprobleem kan het moeilijker maken om voldoende energie op te brengen voor verandering. Motivatie en gedragsverandering worden daarnaast door veel andere factoren beïnvloed. En ik rekende mijzelf daar ook onder. Totdat ik mijn eetpatroon aanpaste.
Op basis van mijn studie deze zomer, mijn eigen ervaring en verhalen uit mijn omgeving is mijn conclusie dat ons eetpatroon een van de grootste veroorzakers is van die verstoring. Je zou jezelf namelijk de volgende vragen kunnen stellen:
1. Hoe komt het dat ik op het ene moment veel energie heb en op het andere moment niets uit mijn handen komt?
2. Waarom is mijn aandachts- en concentratiespanne zo laag?
3. Hoe komt het dat ik me tussen maaltijden onrustig, emotioneel, angstig of onzeker voel?
4. Wat is nu werkelijk ‘gezond’ eten?
5. En wat doet dat ‘gezonde’ eten met mij?
Jij en ik zijn letterlijk verslaafd aan een bepaalde levens- en eetstijl waardoor we een speelbal van onze omgeving zijn geworden. Dat verandering moeilijk is, heeft niet alleen met motivatie te maken; ook lichamelijke, psychologische en omgevingsfactoren spelen mee. Als je je metabole gezondheid verbetert, kan dat meer ruimte geven om andere keuzes te maken.
En dan komt het lastige want naast eten zijn er heel veel andere factoren van invloed op de stofwisseling. Allereerst heb je de leefstijlfactoren: eetpatroon – die had ik al genoemd en is in onze samenleving een hele grote destructieve –, lichaamsbeweging, roken, het gebruik van alcohol en drugs en slaappatroon. Medisch en biologisch gezien spelen de volgende factoren een belangrijke rol: hormonen, ontstekingen, genetische en epigenetische factoren en het darmmicrobioom. En dan heb je ook nog de sociale factoren: trauma, sociale omgeving, relaties, liefde, zingeving en betekenis, de mate van stress et cetera. Voor veel van deze factoren zijn duidelijke verbanden beschreven met onze stofwisseling en metabole gezondheid.
Er is natuurlijk niet een weg naar Rome om jezelf te helen. Wat voor mij werkte, is dat ik met mijn nieuwe eetpatroon een andere wereld betrad. Er viel een zware deken van me af. En het leek alsof de mist nog verder optrok. Er ontstond een gevoel van helderheid en een stabiele energie waardoor zich weer andere elementen en wegen openden. Ik zou je willen adviseren om met je eten te beginnen, omdat daar op een relatief eenvoudige wijze veel winst te behalen kan zijn. In het thema ‘Voeding’ en ‘Energie’ kom ik daar nog uitgebreid op terug.
Wat is dat onderstaande rijtje van negen factoren die van invloed zijn op je stofwisseling intrigerend. Waarom? Omdat het verschillende bronnen van onze mentale en fysieke gezondheid zichtbaar maakt. Indirect biedt het daarmee een opsomming van elementen waaruit je uitdagingen kunnen ontstaan. Het geeft daarmee een breed palet van oorzaken waardoor een groot deel van onze maatschappij mentale en fysieke problemen heeft: een maatschappij met een dynamiek die ons ziek maakt.
“Een slechte genetische kaart of het ‘overerven’ van transgenerationeel trauma waardoor je stofwisseling een significante tik heeft gekregen, kun je wellicht compenseren met een supergoed eetpatroon en door veel te sporten.”
Het geeft daarmee ook zicht op hoe je voor jezelf een voedingsbodem kunt creëren om jezelf te helen en jezelf te ontwikkelen. Mijn ervaring is dat de voedingsbodem om een nieuwe lerende beweging te ontwikkelen schraler wordt. Mensen zijn onrustiger, hebben minder focus, ervaren veel energiedips en zeggen dat er onvoldoende uit hun handen komt.
Een slechte genetische kaart of het ‘overerven’ van transgenerationeel trauma waardoor je stofwisseling een significante tik heeft gekregen, kun je wellicht compenseren met een supergoed eetpatroon en door veel te sporten. In ‘Brain Energy’ en in het boek dat ik bespreek bij thema ‘Voeding’ worden prachtige voorbeelden gegeven.
Wat me vervolgens opvalt, is dat therapeuten, psychologen, coaches en trainers vooral met één element bezig zijn. Veel psychologen kijken naar je sociale omgevingsfactoren nu en in je verleden om je mentale staat van zijn te verbeteren. Door je bewustzijn te vergroten, een nieuwe vaardigheid te leren, een gesprek te voeren of een nieuwe ervaring op te doen, ga je je op een gezondere en vaak andere manier tot die omgeving verhouden.
Een psychiater of neuroloog kijkt naar biologische en psychologische processen en kan, afhankelijk van de diagnose en ernst van de klachten, medicatie of andere behandeling inzetten.
Een huisarts zal onderzoeken waar vermoeidheid, ontstekingsklachten of verminderde weerstand vandaan komen en behandelen wanneer daar een medische indicatie voor is. Je lichaam is ziek en dient zich te herstellen. Maar wat dacht je van de diëtist, de yogi, de mindfulnesstrainer en de sportinstructeur? Hun adviezen zijn misschien wel net zo waardevol als die andere adviezen en hulpmiddelen.
En als ik dan naar mijn eigen manier van werken kijk, dan is mijn grootste focus op liefde, ervaring, betekenis en natuur. Met het leven volgens het ritme van de natuur, mijn zondagswandeling, leiderschapsreizen en mijn verleden als fanatiek sporter en expeditieklimmer, raak ik gelukkig juist die wezenlijke andere elementen aan die er ook zo toe doen. Het is voor mij een wens om die andere factoren nog meer onderdeel te maken van mijn dagelijkse begeleiding. Om zo een holistische en integrale oplossing en weg aan te bieden aan mijn cliënten en deelnemers: een cocktail van ingrediënten die hem of haar het beste past.
En mijn grootste blinde vlek en overigens ook die van de samenleving is ons eten en ons darmmicrobioom. Daar zoomde ik de afgelopen maanden stevig op in en paste ik mijn levensstijl rigoureus aan. E ik onderken de prachtige effecten van die verandering.
1. GENETICA EN EPIGENETICA
Definities
Genetica is de tak van de biologie die zich onder andere bezighoudt met de studie van genen, erfelijkheid en de variatie in levende organismen. Hoe worden eigenschappen en kenmerken van ouders nu aan hun kinderen doorgegeven? Waar kun je dat vinden in hun DNA? Epigenetica onderzoekt hoe de activiteit van genen kan veranderen zonder dat de DNA-code zelf verandert. Omgeving, leefstijl en biologische processen kunnen invloed hebben op die genactiviteit. Daarmee vormt epigenetica een interessante schakel tussen onze aanleg en de omgeving waarin we leven.
De grote rol van epigenetica: hoe word ik aangeraakt?
Genetische factoren spelen bij veel psychische stoornissen een belangrijke rol. Tegelijkertijd bepaalt genetische aanleg niet alles. Ook onze omgeving en ervaringen spelen mee, en juist in die wisselwerking is epigenetica interessant. Metabole processen kunnen eveneens invloed hebben op genexpressie.
Transgenerationeel trauma
Er zijn aanwijzingen dat de gevolgen van ernstig trauma bij ouders ook in volgende generaties kunnen doorwerken. Hoeveel daarvan via epigenetische mechanismen verloopt en hoeveel via opvoeding, omgeving en gedrag wordt overgedragen, weten we bij mensen nog niet goed. Kinderen van getraumatiseerde ouders kunnen wel kwetsbaarder zijn voor stress en psychologische problemen.
Het is expressie en vaak omkeerbaar
Epigenetische processen zijn dynamisch en kunnen door omgeving en leefstijl worden beïnvloed. Dat betekent niet dat iedere epigenetische verandering eenvoudig of volledig kan worden teruggedraaid. Juist die wisselwerking maakt interessant hoe onze leefomgeving, ervaringen en biologische processen elkaar gedurende ons leven blijven beïnvloeden.
2. CHEMISCHE ONBALANS
Chemische onbalans en de verbindingen
Onze mentale staat heeft natuurlijk ook een biologische kant. Neurotransmitters, hormonen, energiehuishouding en andere processen spelen daarin mee. Het idee dat psychische problemen simpelweg het gevolg zijn van één ‘chemische onbalans’ is alleen te eenvoudig. Het is goed om te weten dat een chemische onbalans op een specifieke plek ook op een andere plek in je hersenen of lichaam voor een onbalans kan zorgen. Alles is met elkaar in verbinding. Zie het als een weg die is afgesloten door een autoongeluk. Vanaf die plek stopt het verkeer en iedereen wacht omdat er geen doorgang is. Op de radio krijgen het mensen het signaal dat ze beter kunnen omrijden waardoor er op andere plekken ineens verstoppingen ontstaan. Het wordt op normale wegen veel drukker. Dergelijk processen kunnen bij een chemische onbalans ook in ons hoofd optreden.
Verergeren van klachten door overprikkeling
Ook dergelijke processen spelen in onze staat van zijn. Palmer laat zien dat veranderingen in de energiehuishouding niet altijd lineair hoeven uit te pakken. Als biologische systemen veranderen, kunnen sommige klachten verminderen terwijl andere tijdelijk juist sterker worden. Het lichaam bestaat uit onderling verbonden processen.
Verergeren van klachten door onderprikkeling
Dat geldt ook voor medicatie. Een middel grijpt in op een bepaald proces, maar kan tegelijkertijd andere processen beïnvloeden. Daardoor kunnen naast het gewenste effect ook bijwerkingen ontstaan.
Het risico van medicijnen
Als we zo verschrikkelijk complex in elkaar zitten en alles met elkaar verbonden is dan zijn medicijnen een grote uitdaging. Ik ben niet tegen medicijnen. De ervaring is dat ze geweldig kunnen helpen. Maar stel jezelf wel een aantal vragen. Welke onderdelen en processen in je lichaam en je hoofd worden aangeraakt? Welke bijwerkingen of nadelige effecten kunnen er ontstaan? Denk nog aan de metafoor van de allergie en de verkoudheid. Vergelijkbare symptomen en een andere oorzaak waarbij andere medicatie een rol speelt. En wat dacht je dan van heterogeniteit? Bij de een werkt het wel en bij de ander niet omdat niet iedereen op dezelfde manier in elkaar zit waardoor medicatie een andere werking kan hebben.
3. HORMONEN
De invloed van onze chemische boodschappers
Hormonen spelen een cruciale rol. Het zijn chemische boodschappers die onder andere onze groei, stofwisseling en stressrespons beïnvloeden. Daarnaast hebben we neurotransmitters zoals dopamine en serotonine, die een belangrijke rol spelen in onder meer stemming, motivatie en cognitie.
Stress als voorbeeld
Laten we dat nog een keer doen aan de hand van dat veel voorkomend voorbeeld waar bijna 1,6 miljoen Nederlanders last van hebben: stress. Bij stress is er een omgeving die we als stressvol ervaren. Dat kan die stressvolle omgeving zijn, maar het kan ook veroorzaakt worden doordat de omgeving een signaal afgeeft dat een stressvolle beweging in je geschiedenis aanraakt. Dan is stress vooral gerelateerd aan de ervaringen in je verleden. Dat laatste zie je bijvoorbeeld bij – vroegkinderlijk – trauma, maar ook bij PTSS waarbij je een heftige stressvolle reactie krijgt op doodnormale signalen. Ook daar wordt die ervaring in het verleden aangeraakt.
Alerte staat
De toename van stress zorgt voor een toename van het stresshormoon cortisol. Het brengt ons in een alerte staat van zijn. Het is een natuurlijke overlevingsreactie op een gevaarlijke of uitdagende situatie. Het maakt extra energie beschikbaar, zet ons op scherp en helpt ons om snel op een bedreiging of uitdaging te reageren. Spijsvertering en andere processen krijgen tijdelijk minder prioriteit. Kortom: je bent klaar om te handelen. Niets mis mee. In korte periodes kan stress je focus en prestaties verhogen en je helpen iets voor elkaar te krijgen. Nice!
Het effect van een te lang hoog stressniveau
Maar als het te lang duurt dan ontstaan er allerlei problemen. Denk lichamelijk onder andere aan gewichtstoename – doordat cortisol de opslag van vetten bevordert –, verhoogde bloeddruk, verhoogde bloedsuikerspiegel en spierafbraak. En heeft een effect op je mentale staat van zijn met angstige en neerslachtig gevoelen, slaapproblemen en als het te lang duurt zorgt het ook voor verminderde cognitieve functie. Chronische stress hangt samen met verschillende metabole problemen en met psychische klachten zoals angst, gespannenheid en depressie.
Andere elementen
Maar denk bij de verandering van de hormoonspiegel ook aan: rouw- en emotioneel trauma, zwangerschap, menstruatie, menopauze, slaapgebrek of de puberteit. Er zijn zoveel lichamelijke processen en gebeurtenissen die effect hebben op onze hormoonhuishouding.
4. ONTSTEKINGEN
Meer ontstekingen in ons lichaam dan ooit
Ik vermoed dat de gemiddelde Nederlander tegenwoordig meer last heeft van laaggradige ontstekingsprocessen dan enkele decennia geleden. Dat kan ik niet rechtstreeks uit deze cijfers bewijzen. Maar we weten wel dat overgewicht en diabetes type 2 sterk samenhangen met chronische laaggradige ontsteking, en juist die aandoeningen komen veel voor.
Oorzaken
Bij langdurige stress kan het stresssysteem ontregelen en kan ook de regulatie van ontstekingsprocessen verstoord raken. Metabole ontregeling en oxidatieve stress kunnen dat proces verder beïnvloeden. Een bijkomend probleem is namelijk de oxidatieve stress die ontstaat. Oxidatieve stress ontstaat wanneer er een onbalans is tussen schadelijke moleculen en de beschermende stoffen in ons lichaam die deze moleculen onschadelijk maken. Als er te veel van die schadelijke moleculen zijn en te weinig bescherming, kunnen ze schade aanrichten aan cellen en weefsels. Het lichaam reageert met een ontstekingsmechanismen om die schade te bestrijden. En een ontsteking kan weer leiden tot mentale uitdagingen, psychische stoornissen en tal van fysieke ziektes.
Je eet- en levensstijl als bron van onrust
Het betekent ook dat wellicht niet zozeer je ervaringen in het verleden een bron zijn van je onrust, maar meer je eet- en levensstijl. En dan heb ik het nog niet over het toenemende internetgebruik op mobiele telefoon en computer. We staan nagenoeg altijd aan. Heb jij weleens een relatie gelegd tussen je weerbaarheid en je mentale staat van zijn? Of op zoek geweest naar de oorzaken in je omgeving?
5. SLAAP EN NATUURLIJK RITME
Slaap en de relatie met rust, helderheid en energie
Wat is slaap toch ongelofelijk lekker. De ongekende helderheid waarmee je wakker kunt worden. Je gedachten slechts ‘bevuild’ door of ‘vervuld’ van een droom die al spoedig naar de achtergrond verdwijnt, om vervolgens vanuit die ruimte en leegte een rustige, heldere en energievolle focus te krijgen op een gedachte, een project of een uitdaging. Naar die ongekende helderheid verlang ik elke keer weer aan het einde van de dag.
Slaap als medicijn
Slaap is een manier van het lichaam om zich te herstellen: een rust- en reparatiestand. Onze hersenen worden gereinigd en afvalstoffen worden afgevoerd, ons hormonale systeem wordt gereguleerd, er vindt regeneratie van weefsel en spiergroei plaats, en ons immuunsysteem wordt ondersteund. Het betekent ook dat een slechte nachtrust een krachtige negatieve werking heeft op onze stofwisseling. Het lichaam kan zich onvoldoende herstellen waardoor je gedurende de dag – naast vermoeidheid – uitdagingen kunt ervaren zoals een hogere stressreactie en een hogere mate van ontsteking. En slaapstoornissen hebben een relatie met depressie, angststoornis, waanbeelden en psychose.
Ritme van het leven en de natuur: circadiaans ritme
Datzelfde geldt voor het ritme waarin we leven. Ook wel het circadiaans ritme genoemd. Het hebben van een natuurlijk ritme in relatie met onze omgeving – en dan vooral de natuur – zorgt ervoor dat we een gezonde slaap-waakcyclus, lichaamstemperatuur en hormoonafgifte hebben. Het verbreken van dat ritme kan problemen opleveren. Doordat er geen balans is, kunnen slaapproblemen en stemmingsproblemen ontstaan. Het verhoogt door een slechte metabole stofwisseling ook het risico op mentale en fysieke ziektes.
Leven en werken volgens het ritme van de natuur en het seizoen
Dit ritme geldt niet alleen voor een dag. Zoals ik elke maand in mijn zondagswandelingen doceer, geldt dit ook voor een heel jaar en daarmee het seizoen. Licht en voeding bepalen ons natuurlijke ritme. Met afnemend licht en dalende of stijgende temperatuur – en in het verleden ook onze manier van voeding –, verandert ook ons natuurlijke ritme. Dat hoort bij onze manier van leven. Leven volgens dat ritme geeft een natuurlijke en heldere flow aan het jaar waarin het nieuwe elke keer op een krachtige manier aan je bestaande continuïteit kan worden toegevoegd. Jij begrijpt beter hoe het creatie- en levensproces van een mens in elkaar zit in relatie met zijn omgeving. En je weet beter wanneer je iets moet ontwikkelen, in de actie moet komen en wanneer je moet rusten.
6. VOEDING
Een van de meest verstorende factoren in onze samenleving
We gaan het er nog uitgebreid over hebben in de thema’s ‘Voeding’ en ‘Energie’. Ik denk dat het een van de meest verstorende patronen in onze samenleving is. Het is vergiftigend. En misschien kijk je nu een beetje meewarig. Wat zegt ie nou? Maar wat je dagelijks eet en drinkt kan onrust veroorzaken, je stofwisseling ontregelen en uiteindelijk schade in het lichaam bevorderen. Vooral een voedingspatroon met veel ultrabewerkte producten werkt tegen ons. En kijk eens om je heen in een gemiddelde supermarkt: een groot deel van het aanbod is sterk bewerkt en draagt nauwelijks bij aan onze gezondheid. Het veroorzaakt mede die enorme ziektegolf die ons land de afgelopen decennia heeft overspoeld.
We weten niet hoe echte gezondheid voelt
En ik durf te beweren dat we niet weten hoe gezondheid voelt. Dat we door onze manier van voeden in een verdovende en illusoire staat van zijn leven. In een gebied dat wazig is met hersenmist en waar we niet zo goed meer kunnen waarnemen en voelen. Het vermindert daarmee de ervaring van het leven en het contact.
Eerste stap
Ik merkte dat zelf de afgelopen periode waarin ik mijn koolhydraatinname rigoureus terugbracht en op een ketogeen dieet overstapte. Ik at al geen geraffineerde suiker, maar minderde nu ook mijn koolhydraat- en alcoholinname drastisch. En ik verhoogde mijn vleesconsumptie.
Gezellig blijven
“Maar het leven moet toch ook een beetje leuk en gezellig blijven, Norbert”, is wat ik dan hoor. Zeker. Maar ik vraag je dan ook of je dan een echte vergelijking kan maken door ook een keer in die heldere wereld vol energie te stappen. Zeg je het dan ook nog? In hoeverre waardeer je dan meer de verbinding, de energie, de helderheid en een lichaam waarin het vet drastisch afneemt? Hoeveel is dat waard? En welke psychologische principes houden je tegen om die stap te zetten? In de thema’s ‘Voeding’, ‘Energie’ en ‘Onbeheerst’ kom ik er uitgebreid op terug.
Andere blik in een andere wereld
Het voelt alsof ik in een andere wereld ben gestapt. Het gevolg is dat ik met een andere blik naar mijn oude wereld kijk. Niet alleen op het gebied van coaching en training, maar ook naar mensen. Ik zie de ongezondheid en de staat van stress nog beter in het lichaam, een houding, een beweging of een blik. De ziekmakende maatschappij weerspiegelt in iemands uiterlijk, blik en gedrag.
7. VERDOVING EN VERSLAVING
Het beschermingsmechanisme verdoven
Verdoven is een van de beschermingsmechanismen als er pijn of onrust is. Het is een natuurlijke manier om pijn of dreigende pijn uit de weg te gaan. Geen wonder dat verdoving en verslaving in de maatschappij alom aanwezig zijn en sterk toenemen. Denk bijvoorbeeld aan internet, WhatsApp, social media, alcohol, drugs, werk en seks.
Verslaafd aan eten
Je zou je wel kunnen afvragen in hoeverre we verslaafd zijn geraakt aan een bepaalde manier van eten. Ons voedselaanbod is rijk aan producten die zijn gemaakt om aantrekkelijk, makkelijk en sterk belonend te zijn. Dat 50% van de Nederlandse volwassenen overgewicht heeft, bewijst geen voedselverslaving, maar het laat wel zien dat er iets fundamenteels misgaat in onze relatie met eten.
Alcohol- en drugsstoornissen stijgen
Ook de stoornissen op alcohol en drugs maken een significante stijging door. Dat betekent dat er waarschijnlijk een grotere populatie is waar die stoornissen zich in kunnen ontwikkelen. Mogelijk spelen ook factoren als stress en voortdurend ‘aanstaan’ daarin een rol.
Toenemend gebruik van drugs
Kijk maar eens naar de sterke toename van het gebruik van XTC. 4% van de bevolking tussen 15 en 64 jaar gebruikte in 2020 XTC en 1,6% van diezelfde leeftijdsgroep gebruikt cocaïne. En we drinken gemiddeld 9 liter pure alcohol per jaar. Dat is gelukkig stabiel gebleven. Al is in sommige groepen ‘binge’ drinken in. We vinden drinken van alcohol doodnormaal. Ook ik. Het is zo ontzettend lekker. Alcohol en tabaksrook zijn aantoonbaar kankerverwekkend. Voor geraffineerde suiker ligt dat anders: suiker is niet rechtstreeks als kankerverwekkend aangetoond, maar een hoge inname kan via overgewicht en metabole ontregeling wel bijdragen aan een hoger gezondheidsrisico.
De toekomst klinkt heftig
En als je kijkt naar de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk komt er een uitdagende tijd aan. Plantaardige drugs worden vervangen door synthetische drugs (synthetische opioïden zoals fentanyl en nitazenen) die krachtiger, verslavender en gevaarlijker zijn dan wat we tot nu toe hebben gemaakt. Er heerst in die landen een ongekende drugsepidemie die schadelijker en verslavender is dan ooit. Het is een vergelijkbaar proces als met overgewicht en obesitas. Die was in de Verenigde Staten ook eerder aanwezig dan bij ons. We volgen vaak de weg van die samenleving.
Pijnlijke symptomen van een zieke maatschappij
Het zijn allemaal symptomen van een maatschappij die pijn heeft en die pijn tracht te ontlopen met een enorm ongezond effect als gevolg. In het thema ‘Giftig’ zie je welke voordelen verslaving kan bieden. Niemand wil verslaafd raken, maar er is wel een logische en begrijpelijke weg daarnaartoe. En die wordt steeds meer bewandeld. En er is ook een weg uit. En die weg begint met het omarmen van de pijn.
8. LICHAAMSBEWEGING
Wij zijn gemaakt om te wandelen
Lopen zit diep in onze evolutionaire geschiedenis. Miljoenen jaren geleden ontwikkelden onze vroege voorouders geleidelijk het vermogen om op twee benen te lopen. Ze leefden daarbij niet alleen op open savannes, maar in veranderende landschappen met bossen en open gebieden. Rechtop lopen werd uiteindelijk een van de bepalende kenmerken van onze menselijke lijn.
Grotere hersencapaciteit
Veel later werden onze hersenen aanzienlijk groter. Gereedschapsgebruik, samenwerking, sociale interactie, voedselverwerving en steeds complexere communicatie speelden daarin allemaal een rol. Met die ontwikkeling ontstonden krachtige cognitieve vermogens, kunst, taal en uiteindelijk dat wonderlijke bewustzijn waar we onszelf mee kunnen waarnemen.
Bewegen zit in ons
Dat bewegen zit in ons. Onze voorouders liepen al miljoenen jaren voordat Homo sapiens bestond. Veel later verspreidden groepen moderne mensen zich vanuit Afrika over grote delen van de wereld – grotendeels te voet. Bewegen is daarmee een fundamenteel onderdeel van onze geschiedenis.
Gestopt?
En we zijn nooit gestopt. Tot nu. De laatste decennia zijn we steeds minder gaan bewegen, is achter een bureau zitten gemeengoed geworden en de vraag is hoe intensief we nog sporten. Het begin van het einde? Soms als ik door de stad loop, komt deze scene uit de tekenfilm Wall-E naar boven. Ontwikkelen we ons werkelijk die kant op?
Wandelen in de natuur is onze natuurlijke vorm van helen
Ik geloof heilig dat wandelen in de natuur met een rustige en diepe ademhaling en wat aandacht onze natuurlijke manier van helen is. Dat is dé manier waarop we als organisme echt resetten. De klap of tik die ons lichaam elke keer krijgt als we een stap zetten, zorgt dat er iets bijzonders gebeurt. Zeker als je het een tijdje doet.
Het effect op onze staat van zijn
En als we minder bewegen dan heeft dat een effect op onze staat van zijn. Het zorgt niet alleen dat we dikker en vetter worden met een toenemend risico op mentale en fysieke ziektes. Het maakt ons minder sterk, minder weerbaar, we gaan slechter slapen en het roept bot- en spierverlies op. Minder bewegen betekent dat we minder energie verbruiken en kan op langere termijn onze metabole gezondheid verslechteren.
Onze natuurlijke staat van zijn
Wat zou er gebeuren als we een jaar lang elke dag vier uur zouden gaan wandelen? In welke staat van zijn zouden we dan terechtkomen?
9. LIEFDE, ERVARING EN BETEKENIS
Grote elementen uit het leven van de mens
Liefde, ervaringen in ons verleden – en de effecten van die ervaringen op ons gedrag en levenswijze in het heden – en hoe we daarin betekenis kunnen vinden. Het zijn grote elementen in het leven van de mens. Zeker in een samenleving zoals Nederland waar over het algemeen een hoge welvaart is. Wat doet er nu echt toe? Als ik me steeds bewuster word, welk pad wil ik dan lopen?
Cadeau of vloek?
En dat bewustzijn is een cadeau, maar tegelijkertijd ook onze grootste tegenstander. We kunnen ons letterlijk ziek denken. Iets overkomt ons of we denken voortdurend aan een mogelijke negatieve toekomst, waardoor ons lichaam telkens opnieuw in een stressrespons komt. Als die stress langdurig aanhoudt, kan dat onze gezondheid daadwerkelijk schaden. Geen wonder dat met aandacht leven in het hier en nu – wat al die oude religies en filosofieën ons voorspiegelen – zo ongekend krachtig is en blijft. Hoe vaak leef jij in een mogelijke toekomst? Hoe vaak laat je je leiden door een disfunctioneel patroon uit je verleden? Hoe vaak ben je nog bij de gebeurtenis of persoon in je verleden?
Vier vormen van betekenis in het hier en nu
Als ik naar de verschillende vormen van betekenis kijk die ik zo de afgelopen decennia ben tegengekomen dan heb ik voor mezelf nu vier verschillende soorten gedefinieerd. En ze worden niet in de toekomst gevonden, maar ze zitten op een krachtige manier verscholen in het hier en nu. En juist door liefde, het helen van oude ervaringen en het ontwikkelen van nieuwe vaardigheden wordt in het hier en nu op een diep niveau betekenis geboren. En soms raken we dat even kwijt en dienen we op zoek te gaan. Maar je weet dat het pad er ligt en welke weg je dient te bewandelen. En dat gaat altijd over trouw zijn aan je eigen normen en waarden en dat in contact brengen met de ander. Daar wordt verbinding, intimiteit, liefde en die zin voor het leven geboren.
Liefde, de verbindende factor?
En ik vermoed dat liefde de factor is die alles met elkaar verbind. We zijn zoogdieren en in ons doen en laten zijn we afhankelijk van de ander. We leven langer, zijn gezonder en gelukkiger als we verbinding met de ander ervaren. Dat wist je al. En dat wordt bewezen door dit prachtige onderzoek dat al decennia duurt.
Veerkrachtig! En de ultieme verantwoordelijkheid nemen!
En jij en ik zijn ongelofelijk veerkrachtig zijn. We zijn in staat – ondanks dat enorme bewustzijn met geheugen en herinneringen – de meest verschrikkelijke dingen te boven te komen. En liefde is daar één van de grootste helende krachten. Dat we in de aanraking, de liefdevolle woorden en blikken elkaar zien en we een manier vinden om ons op een gelukkigere manier te verhouden met de omgeving. Ondanks wat ons is overkomen.
Leermeesters!
In mijn ervaring is het fijn om je te laten begeleiden door leermeesters. Wat ben ik blij dat ik die mannen en vrouwen die al decennia in zichzelf hebben gereisd te ontmoeten. Hun littekens maken me nederig. De kunst om je daarmee te verhouden, zorgt ervoor dat ik stil word, met aandacht luister en me laat leiden. Leermeesters die daar in het donkere lijden zijn geweest, nu wellicht weer zijn en constant in zichzelf reizen om zich tot dat lijden te verhouden. En daar telkens weer een weg in vinden. Niet omdat ze een antwoord krijgen. Niet omdat het lijden zozeer verdwijnt. Dat gaat niet weg. Het transformeert vooral. De vraag verdwijnt. Ze vinden een andere manier.
Voorbeelden
Het zijn voorbeelden die een lonkend perspectief kunnen bieden: mensen die met aandacht luisteren, gewoon zijn, liefde geven, in vriendschap met je leren en je telkens weer een ervaring geven die je uitnodigt om je op een andere manier tot de wereld te verhouden. Mannen en vrouwen die bovendien het talent of vermogen hebben om ons te inspireren of een nieuwe vaardigheid te leren.
Een boek waarin Christopher Palmer een radicale gedachte onderzoekt: wat als metabole ontregeling en de energiehuishouding van onze cellen een belangrijke rol spelen bij psychische stoornissen? Hij verbindt daarmee mentale en fysieke gezondheid en kijkt naar de biologische, sociale en leefstijlfactoren die onze stofwisseling beïnvloeden. Voor mij kantelde dat het perspectief. Naast gedrag, ervaringen en trauma kwam er een biologische laag bij die ik niet meer kan negeren.
1. Koop dit boek als je je mentale en fysieke gezondheid beter wilt begrijpen. En krijg dieper zicht op wat er in jou gebeurt, bijdragende oorzaken en een weg uit de vicieuze cirkel.
2. Er is een scala aan factoren die je stofwisseling op een negatieve manier kunnen aanraken. Als je dit hebt gelezen dan heb je wellicht zicht gekregen op factoren in je omgeving die daarop van invloed zijn. Identificeer ze, maak ze bespreekbaar met dierbaren en onderneem vervolgens actie. Al dan niet met behulp van een professional.
3. Kijk naar je eet- en leefpatroon. Eet zoveel mogelijk volwaardige, onbewerkte producten. Die zijn rijk aan natuurlijke voedingsstoffen. In de thema’s ‘Voeding’ en ‘Energie’ ga ik er dieper op in.
4. Volg een natuurlijk ritme. Leg niet alleen je telefoon af en toe weg. Maar ga ook zonder telefoon eens in de natuur wandelen. Zonder doel. In de stilte. Gewoon dwalen en zwerven en zie waar je terechtkomt. Niet alleen is het onze natuurlijke manier om te helen. Je zult zien dat er veel meer gebeurt.
Wil je reageren op dit essay? Ik lees je bericht graag.
Dit artikel maakt deel uit van essays en onderzoeken.
Meer verhalen over wat mensen raakt, bezighoudt en beweegt en in het dagelijks leven en werk zichtbaar wordt.
Lees Onderweg ›Ongeveer eens per maand een nieuw verhaal, Natuurlijk Ritme en een selectie uit de agenda. Soms ook iets om verder te lezen, kijken of luisteren.
Onderweg ontvangen ›
GiftigOnbeheerst
Scroll naar bovenzijde
